Osuwiska – Słowniczek terminów specjalistycznych

Aktywność osuwiska – rozwój przemieszczeń mas skalnych określony w czasie. Ze względu na występowanie objawów aktywności wyróżnia się osuwiska:

– aktywne ciągle (osuwisko będące w ciągłym ruchu lub którego objawy aktywności występowały w trakcie jego rejestracji bądź w ciągu ostatnich 5 lat)

– aktywne okresowo (objawy aktywności występowały w okresie 5-50 lat w nieregularnych odstępach)

– nieaktywne (ustabilizowane; objawy aktywności nie występowały od co najmniej 50 lat)

Czoło osuwiska – najbardziej zewnętrzna część jęzora osuwiskowego, zakończona progiem nad obszarem nie objętym procesem osuwania

Frakcja granulometryczna – zbiór ziaren podzielony według ich średnicy (d) wyrażonej w milimetrach; wyróżnia się frakcje: blokową (d>600), głazową (200<d≤600), kamienistą (75<d≤200), żwirową (2<d≤75), piaskową (0,05<d≤2), pyłową (0,002<d≤0,05) oraz iłową (d≤0,002)

Gęstość właściwa szkieletu gruntowego (rs ) – stosunek masy szkieletu gruntowego do jego objętości

Glina – luźna skała okruchowa o frakcji różnoziarnistej (iły, pyły, piaski, żwiry), niewysortowana oraz plastyczna w stanie wilgotnym

Granica plastyczności (wP) – wilgotność gruntu na granicy stanu półzwartego i twardoplastycznego; podczas wałeczkowania na dłoni wałeczek gruntu pęka po osiągnięciu średnicy 3 mm lub rozpada się podniesiony za jeden koniec

Granica płynności (wL ) – wilgotność gruntu na granicy stanu miękkoplastycznego i płynnego

Grunt – utwory skalne spoiste lub sypkie, gleba, sztuczny nasyp itp., które znajdują się pod wpływem obciążeń pochodzących od obiektów technicznych lub wykorzystywane są jako materiał do budowli ziemnych

Jęzor osuwiskowy – dolna część osuwiska z pofałdowaną powierzchnią, bruzdami oraz grzbietami o wygięciu w kierunku ruchu, utworzona przez akumulację materiału koluwialnego poniżej obszaru oderwania i nasunięcie się na niezaburzoną powierzchnię terenu

Kąt tarcia wewnętrznego (Φ) – jeden z parametrów określających wytrzymałość na ścinanie, którego wartość zależy od rodzaju gruntu, a w szczególności wymiaru i kształtu ziaren, wysortowania, składu mineralnego itp. Osuwisko może powstać gdy kąt nachylenia powierzchni poślizgu jest równy lub większy od kąta tarcia wewnętrznego. Ze zmniejszaniem się wartości kąta tarcia wewnętrznego zmniejsza się minimalne nachylenie powierzchni poślizgu

Koluwium – utwory przemieszczone przez ruchy grawitacyjne w dół stoku. Obejmuje ono:

– materiał detrytyczny (okruchowy) – rozdrobnione skały lub grunty

– materiał pakietowy – pakiety różnych skał lub gruntów

– materiał detrytyczno-blokowy – wymieszany materiał detrytyczny oraz głazy, bloki i pakiety skalne

 – bloki (głazy) – bloki i głazy skał zwięzłych

– gliny i/lub iły – materiał pylasto-ilasty

– gliny z rumoszem – materiał pylasto-piaszczysty z okruchami innych skał o różnej średnicy

– lessy i gliny lessopodobne – materiał pylasty

– materiał antropogeniczny – grunty nasypowe, powstałe z produktów gospodarczej lub przemysłowej działalności człowieka

– materiał zwietrzelinowy – rozluźniony materiał powstały wskutek wietrzenia skały macierzystej

Młaka – powierzchniowy wypływ wody gruntowej, zatorfiony lub zabagniony, dający odpływ

Monitoring powierzchniowy – obserwacje mające na celu określenie przemieszczeń powierzchniowych na terenie osuwiska, wykorzystujące sprzęt pomiarowy

Monitoring wgłębny – obserwacje mające na celu określenie przemieszczeń wgłębnych osuwiska, wykorzystujące sprzęt pomiarowy

Obrywanie (obryw) – oderwanie i przemieszczenie utworów pod wpływem swobodnego spadku; spadające elementy nim osiągną stadium spoczynku, mogą się odbijać; formą powstałą na skutek obrywania jest obryw). Na terenie Krakowa duże obrywy znane są z Tyńca. Pierwszy z nich wystąpił na skałach poniżej klasztoru i jest prawdopodobnie związany z trzęsieniem ziemi w 1786 r. (Alexandrowicz 1956). Inny obryw wystąpił w 2007 roku, w obrębie wapiennej skały Winnica w Tyńcu

Osuwanie – grawitacyjne przemieszczanie osadów geologicznych w dół stoku wzdłuż jednej lub wielu powierzchni na skutek zerwaniu ciągłości z podłożem

Osuwisko – forma rzeźby powstała na skutek ruchu materiału skalnego w dół stoku wzdłuż powierzchni poślizgu. W idealnej formie składa się z niszy osuwiskowej z wyraźną skarpą osuwiskową, strefy transportu oraz akumulacji w formie jęzora osuwiskowego z czołem. Na powstanie osuwisk mają wpływ czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, bierne i aktywne, takie jak: wzrost wilgotności gruntu, podcięcie stoku, naturalne obciążanie stoku, wibracje, trzęsienia ziemi, elementy budowy geologicznej oraz geometria stoku

Osuwisko asekwentne – powstaje na skutek ścięcia w jednorodnych i niezaburzonych osadach (iły, gliny, lessy, piaski)

Osuwisko gruntowe (ziemne) – rozwija się w nieskonsolidowanych skałach, głównie drobnoziarnistych (piasek, pył, ił)

Osuwisko insekwentne – powstaje w wyniku przemieszczenia osadów przy skośnym zorientowaniu kierunku ruchu w stosunku do powierzchni strukturalnych

Osuwisko konsekwentne – powstaje na skutek przemieszczenia utworów po powierzchni strukturalnej, która jest zorientowana w przybliżeniu równolegle do powierzchni stoku np. wzdłuż płaszczyzny rozdzielające skały podłoża od zwietrzeliny.

Wyróżnia się:
– osuwiska konsekwentno-zwietrzelinowe – utworzone wzdłuż powierzchni, która oddziela zwietrzelinę od podłoża skalnego

– osuwiska konsekwentno-strukturalne – utworzone wzdłuż powierzchni strukturalnej, ułożonej zgodnie z powierzchnią uławicenia; dodatkowo kierunek ruchu osuwiska musi być identyczny jak kierunek upadu warstw podłoża, a różnica azymutów nie większa niż 5-10o , a kąt upadu warstw musi być mniejszy od nachylenia stoku

 – osuwiska konsekwentno-szczelinowe – utworzone, gdy powierzchnia poślizgu jest zgodna z przebiegiem szczelin i spękań